Đại lễ Phật Đản - Rằm tháng Tư

Đức Phật Thích Ca Mâu Ni tên thật là Tất Đạt Đa Cồ Đàm, con của vua Tịnh Phạn và hoàng hậu Ma Da thuộc dòng họ Thích Ca, trị vì thành Ca Tỳ La Vệ ở chân dãy Hy Mã Lạp Sơn. Theo truyền thống Phật giáo, Ngài ra đời vào ngày trăng tròn tháng Vesak tại vườn Lâm Tỳ Ni, nay thuộc Nepal, khi hoàng hậu đang về quê ngoại. Năm 249 trước Công nguyên, hoàng đế A Dục cho dựng trụ đá tại đây để đánh dấu nơi đản sinh, và năm 1997 UNESCO ghi danh Lâm Tỳ Ni là Di sản Thế giới.

Kinh điển Bắc tông kể rằng ngay khi chào đời, thái tử bước đi bảy bước, mỗi bước nở một đoá sen, chín con rồng phun nước tắm cho Ngài. Hoàng hậu Ma Da qua đời bảy ngày sau đó, thái tử được dì ruột là bà Ma Ha Ba Xà Ba Đề nuôi dưỡng. Năm 29 tuổi Ngài rời cung điện đi tìm đường giải thoát, năm 35 tuổi thành đạo dưới cội bồ đề ở Bồ Đề Đạo Tràng, thuyết pháp suốt 45 năm và nhập niết bàn ở tuổi 80 tại Câu Thi Na.

Phật lịch mà các chùa Việt Nam dùng tính từ năm Đức Phật nhập niết bàn, tức năm 544 trước Công nguyên, nên năm 2026 là Phật lịch 2570. Hình ảnh đứa trẻ sơ sinh một tay chỉ trời, một tay chỉ đất đứng trên đoá sen trở thành tôn tượng quen thuộc của mùa Phật Đản, được đặt trong bồn nước thơm để Phật tử làm lễ tắm Phật.

Thiên thượng thiên hạ, duy ngã độc tôn.

Lời tuyên bố đản sinh theo kinh điển Bắc tông

Trong nhiều thế kỷ, Phật giáo Bắc tông ở Trung Hoa, Việt Nam, Triều Tiên và Nhật Bản kỷ niệm ngày Phật đản sinh vào mùng 8 tháng Tư âm lịch. Phật giáo Nam tông ở Sri Lanka, Thái Lan, Miến Điện, Campuchia lại lấy ngày trăng tròn tháng Vesak, kỷ niệm cùng lúc ba sự kiện đản sinh, thành đạo và nhập niết bàn. Hai truyền thống song song tồn tại cho tới giữa thế kỷ XX.

Năm 1950, Hội Liên hữu Phật giáo Thế giới họp đại hội đầu tiên tại Colombo, Sri Lanka, và ra nghị quyết lấy ngày rằm tháng Tư làm ngày Phật Đản chung cho Phật giáo toàn cầu. Phật giáo Việt Nam theo quyết nghị này, chọn rằm tháng Tư làm ngày chính lễ và giữ mùng 8 làm ngày khai mạc, từ đó có tuần lễ Phật Đản kéo dài tám ngày với lễ tắm Phật, rước xe hoa, thuyết giảng và các hoạt động từ thiện.

Phật Đản năm 1963 tại Huế đi vào lịch sử khi lệnh cấm treo cờ Phật giáo của chính quyền Ngô Đình Diệm dẫn tới vụ nổ súng ở đài phát thanh Huế đêm 8 tháng 5, mở đầu phong trào đấu tranh của Phật giáo miền Nam và sự kiện Hoà thượng Thích Quảng Đức tự thiêu ngày 11 tháng 6 năm 1963 tại Sài Gòn. Vì vậy, với nhiều Phật tử Việt Nam, lá cờ ngũ sắc treo trước nhà mùa Phật Đản còn mang ý nghĩa của tự do tín ngưỡng.

Ngày 15 tháng 12 năm 1999, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua Nghị quyết 54/115 công nhận Đại lễ Vesak là ngày lễ văn hoá tôn giáo quốc tế, được kỷ niệm tại trụ sở Liên Hợp Quốc ở New York và các văn phòng khu vực. Đề xuất do Sri Lanka đưa ra, với sự ủng hộ của nhiều quốc gia có đông Phật tử, ghi nhận đóng góp của Phật giáo cho hoà bình và đời sống tinh thần của nhân loại trong hơn hai nghìn năm trăm năm.

Lễ Vesak đầu tiên tại trụ sở Liên Hợp Quốc diễn ra năm 2000. Từ năm 2004, Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc được tổ chức luân phiên ở các nước, mở đầu tại Thái Lan, dưới sự điều phối của Uỷ ban Tổ chức Quốc tế Đại lễ Vesak. Mỗi kỳ đại lễ gồm nghi lễ Phật giáo, hội thảo khoa học quốc tế và tuyên bố chung về một chủ đề thời sự như giáo dục, môi trường hay phát triển bền vững.

Năm 2008, Việt Nam lần đầu đăng cai Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Hà Nội, từ ngày 13 đến 17 tháng 5, đón hàng nghìn đại biểu từ hơn 70 quốc gia và vùng lãnh thổ. Sáu năm sau, đại lễ trở lại Việt Nam tại chùa Bái Đính, Ninh Bình, từ ngày 7 đến 11 tháng 5 năm 2014, với chủ đề Phật giáo góp phần thực hiện các Mục tiêu Thiên niên kỷ của Liên Hợp Quốc.

Tháng 5 năm 2019, Vesak được tổ chức tại chùa Tam Chúc, Hà Nam, nay thuộc tỉnh Ninh Bình, với sự tham dự của đại biểu từ hơn một trăm quốc gia và vùng lãnh thổ, bàn về vai trò của Phật giáo trong lãnh đạo toàn cầu và xã hội bền vững. Năm 2025, Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc lần thứ 20 diễn ra tại Học viện Phật giáo Việt Nam ở Thành phố Hồ Chí Minh từ ngày 6 đến 8 tháng 5, đúng dịp kỷ niệm 50 năm thống nhất đất nước.

Điểm nhấn của Vesak 2025 là việc cung rước xá lợi Đức Phật từ Ấn Độ sang Việt Nam và tôn trí xá lợi trái tim Bồ tát Thích Quảng Đức để Phật tử chiêm bái. Hàng chục nghìn người xếp hàng nhiều giờ tại chùa Thanh Tâm và Việt Nam Quốc Tự cho thấy Phật Đản không chỉ là ngày lễ của người theo đạo mà đã trở thành một sinh hoạt văn hoá chung của xã hội Việt Nam.

Lễ tắm Phật bắt nguồn từ hình ảnh chín con rồng phun nước tắm cho thái tử lúc mới sinh. Phật tử múc nước thơm nấu từ hoa và các loại thảo mộc tưới nhẹ lên vai tôn tượng Phật sơ sinh, vừa tưới vừa thầm nguyện gột rửa phiền não, giữ tâm trong sạch. Đây là nghi lễ được tổ chức ở hầu hết các chùa trong tuần lễ Phật Đản và ngày càng nhiều gia đình làm tại nhà.

Xe hoa và thuyền hoa là nét riêng của Phật Đản Việt Nam. Tại Huế, bảy đoá sen lớn thắp sáng trên sông Hương trước cầu Trường Tiền mỗi mùa Phật Đản, đoàn thuyền hoa diễu hành trên sông vào tối rằm. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, đoàn xe hoa xuất phát từ Việt Nam Quốc Tự đi qua các tuyến phố trung tâm. Lá cờ Phật giáo năm màu xanh, vàng, đỏ, trắng, cam được thiết kế năm 1885 tại Sri Lanka và được Hội Liên hữu Phật giáo Thế giới chọn làm cờ chung năm 1950.

Ngày nay, mùa Phật Đản với nhiều người Việt là dịp ăn chay vài ngày, phóng sinh, góp quà cho người khó khăn và sống chậm lại giữa năm. Các chùa tổ chức khoá tu, thuyết giảng và lễ thả hoa đăng vào tối rằm. Trong công sở, nhiều nhóm rủ nhau đi chùa buổi tối hoặc ăn bữa trưa chay cùng nhau, một cách nhẹ nhàng để nhớ tới lòng từ bi trong công việc hằng ngày.