Tết Nguyên tiêu - Rằm tháng Giêng

Rằm tháng Giêng là ngày 15 tháng Giêng âm lịch, đêm trăng tròn đầu tiên sau Tết Nguyên đán. Chữ "nguyên" nghĩa là đầu tiên, chữ "tiêu" nghĩa là đêm, nên Nguyên tiêu là đêm rằm mở đầu một năm mới. Theo lịch cổ, một năm có ba rằm lớn gọi là tam nguyên: Thượng nguyên tháng Giêng, Trung nguyên tháng Bảy và Hạ nguyên tháng Mười.

Tết Nguyên tiêu có gốc từ Trung Hoa, nơi người xưa thắp đèn đêm rằm đầu năm để cầu mùa màng và bình an. Khi vào Việt Nam, ngày này hoà với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và đạo Phật, trở thành một trong những ngày rằm quan trọng nhất của người Việt, được nhiều gia đình chuẩn bị chu đáo không kém những ngày Tết.

Dân gian có câu "Lễ Phật quanh năm không bằng ngày rằm tháng Giêng". Câu nói phản ánh nếp đi chùa đầu năm rất phổ biến: đêm 14 và ngày 15 tháng Giêng, các chùa lớn nhỏ trên cả nước đông người tới thắp hương, nghe tụng kinh và cầu bình an cho gia đình trong năm mới.

Nhiều chùa tổ chức lễ cầu an, dâng sao giải hạn trong khoảng từ mùng 8 đến rằm tháng Giêng. Theo quan niệm dân gian, mỗi năm mỗi người chịu ảnh hưởng của một ngôi sao chiếu mệnh, nên việc dâng lễ đầu năm thể hiện mong muốn mọi việc suôn sẻ. Người đi lễ nên giữ tâm thanh tịnh, ăn mặc chỉnh tề và tránh chen lấn nơi cửa Phật.

Lễ Phật quanh năm không bằng ngày rằm tháng Giêng.

Tục ngữ Việt Nam

Năm 1948, trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp ở chiến khu Việt Bắc, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết bài thơ chữ Hán "Nguyên tiêu" vào đêm rằm tháng Giêng. Bài thơ ghi lại cảnh Người cùng các đồng chí họp bàn việc quân trên một con thuyền giữa dòng sông, dưới ánh trăng xuân sáng rõ.

Bản dịch của nhà thơ Xuân Thuỷ được nhiều thế hệ học sinh thuộc lòng. Hình ảnh trăng, sông, nước và trời xuân hoà làm một, cùng chi tiết "bàn bạc việc quân", cho thấy một đêm Nguyên tiêu vừa thơ mộng vừa mang khí thế của cuộc kháng chiến. Bài thơ trở thành một phần gắn liền với ngày rằm tháng Giêng trong ký ức người Việt.

Rằm xuân lồng lộng trăng soi, Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân.

Hồ Chí Minh, Nguyên tiêu (1948), bản dịch Xuân Thuỷ

Năm 2003, Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức Ngày Thơ Việt Nam lần đầu tiên tại Văn Miếu Quốc Tử Giám, Hà Nội, đúng vào dịp rằm tháng Giêng. Lựa chọn này nối tiếp truyền thống thưởng trăng, ngâm thơ đêm Nguyên tiêu của người xưa và tinh thần của những bài thơ xuân trong văn học Việt Nam.

Từ đó, Ngày Thơ Việt Nam được tổ chức hằng năm ở Hà Nội và nhiều tỉnh thành, với những cột thơ, sân thơ, đêm ngâm thơ và giao lưu giữa nhà thơ với bạn đọc. Với nhiều người, đây là dịp hiếm hoi trong năm để dừng lại, đọc một bài thơ và đón mùa xuân bằng chữ nghĩa.

Ngày nay, mâm cúng rằm tháng Giêng vẫn là nghi lễ quan trọng trong nhiều gia đình. Bên cạnh mâm cỗ cúng gia tiên, nhiều nhà dâng thêm mâm chay cúng Phật. Ở Hội An và một số phố cổ, đêm rằm có thả đèn hoa đăng trên sông, phố xá tắt đèn điện để ánh đèn lồng và trăng rằm toả sáng.

Rằm tháng Giêng cũng là mốc khép lại mùa Tết. Sau ngày này, các gia đình cất dọn bàn thờ Tết, người đi làm trở lại nhịp công việc đều đặn, doanh nghiệp bước vào quý đầu năm. Nhiều người chọn ngày rằm để đặt mục tiêu cho cả năm, như một lời hứa nhỏ với chính mình dưới vầng trăng đầu tiên.