Ngày ông Công ông Táo 23 tháng Chạp

Táo quân, còn gọi là vua bếp, là các vị thần trông coi gian bếp của mỗi gia đình. Theo quan niệm dân gian, bếp là nơi giữ lửa của cả nhà, nên vị thần ở bếp cũng chứng kiến mọi chuyện vui buồn, làm ăn, cư xử của gia chủ trong suốt một năm.

Tín ngưỡng thờ thần bếp có gốc từ Trung Hoa, nơi chỉ thờ một vị Táo thần. Khi vào Việt Nam, tín ngưỡng này được Việt hoá thành "hai ông một bà" và gắn với hình ảnh ba ông đầu rau, ba hòn đất nung kê nồi trong bếp đun củi của người Việt xưa. Vì vậy người Việt có câu "ba ông đầu rau" để nói về Táo quân.

Chuyện kể rằng có đôi vợ chồng nghèo là Trọng Cao và Thị Nhi. Vì không có con nên hai người hay cãi vã. Một lần giận quá, Trọng Cao đánh vợ, Thị Nhi bỏ nhà đi rồi sau đó tái giá với Phạm Lang, một người hiền lành, chăm chỉ.

Trọng Cao hối hận, đi tìm vợ khắp nơi tới mức tiền hết, thân tàn, phải đi ăn xin. Một hôm ông tình cờ ghé xin ăn đúng nhà Thị Nhi. Nhận ra chồng cũ, bà thương xót mời vào cho ăn. Sợ Phạm Lang về bắt gặp, Thị Nhi giấu Trọng Cao vào đống rơm sau nhà.

Phạm Lang đi làm về, đốt đống rơm để lấy tro bón ruộng mà không biết có người bên trong. Thị Nhi thấy vậy lao vào lửa cứu chồng cũ. Phạm Lang thương vợ cũng nhảy theo. Cả ba cùng chết trong đống lửa. Ngọc Hoàng cảm động trước tấm lòng của ba người, phong họ làm Táo quân, cùng nhau trông coi bếp lửa cho mọi gia đình.

Theo dị bản phổ biến, Phạm Lang làm Thổ Công trông coi việc bếp, Trọng Cao làm Thổ Địa trông coi nhà cửa, Thị Nhi làm Thổ Kỳ trông coi chợ búa, việc mua bán. Ở mỗi vùng, cách phân vai có thể khác nhau, nhưng câu chuyện luôn nói về tình nghĩa vợ chồng và lòng bao dung.

Thế gian một vợ một chồng, chẳng như vua bếp hai ông một bà.

Ca dao

Ngày 23 tháng Chạp, Táo quân về trời chầu Ngọc Hoàng, báo cáo việc tốt, việc chưa tốt của gia chủ trong năm. Người Việt tin cá chép là loài vượt được Vũ Môn để hoá rồng, nên chọn cá chép làm phương tiện đưa Táo quân lên thiên đình.

Vì vậy mâm lễ thường có một bát nước với hai hoặc ba con cá chép sống. Sau khi cúng xong, gia chủ mang cá ra ao, hồ, sông thả đi. Việc thả cá vừa là tiễn Táo quân, vừa là phóng sinh, cầu một năm mới nhiều phúc lành. Nhiều nơi dùng cá chép giấy đốt cùng mũ áo thay cho cá sống.

Bộ lễ dâng Táo quân gồm ba chiếc mũ: hai mũ cánh chuồn cho hai ông, một mũ không có cánh cho bà, kèm áo và hia bằng giấy. Màu mũ áo thường đổi theo hành của năm, ví dụ năm hành Kim dùng màu trắng, năm hành Hoả dùng màu đỏ.

Trong bộ lễ không có quần. Dân gian có câu chuyện vui rằng Táo quân "không mặc quần" vì khi chạy vào đống lửa đã bị cháy mất, nên con cháu chỉ sắm mũ, áo và hia. Đây là cách giải thích mang tính truyền miệng, được nhắc lại nhiều trong văn học và các chương trình Tết.

Ngày trước, lễ cúng diễn ra ngay trong gian bếp đun củi, bên ba hòn đầu rau. Ngày nay nhiều gia đình dùng bếp gas, bếp điện và sống ở chung cư, nên mâm lễ thường được đặt ở bàn thờ gia tiên hoặc một góc gọn gàng trong bếp. Tinh thần của lễ vẫn giữ nguyên: dọn dẹp, nhìn lại một năm và chuẩn bị đón Tết.

Từ năm 2003, chương trình Gặp nhau cuối năm trên VTV với hình tượng các Táo lên chầu Ngọc Hoàng đã trở thành món ăn tinh thần của nhiều gia đình đêm Giao thừa trong gần hai thập kỷ. Những năm gần đây, các thành phố vận động người dân thả cá văn minh: không thả cá từ trên cầu, không vứt túi nilon và vàng mã xuống sông hồ.

Ở miền Bắc, mâm lễ thường có cá chép sống, mũ áo giấy và mâm cỗ mặn với xôi, gà luộc, canh, giò. Miền Trung cúng tại bếp với mâm cơm gia đình, nhiều nơi cúng cả đồ chay. Ở nhiều gia đình miền Nam, mâm cúng có kẹo, mứt, chè với ý mong Táo quân "ngọt lời" khi tâu với Ngọc Hoàng.

Dù khác nhau về lễ vật, ba miền đều coi trọng sự thành tâm. Một mâm lễ giản dị, gian bếp sạch sẽ và cả nhà cùng ngồi lại sau bữa cúng là cách tiễn Táo quân trọn vẹn nhất. Sau lễ, nhiều nhà tranh thủ lau dọn gian bếp, thay tro bát hương và chuẩn bị cho những ngày sắm Tết.