Đêm Giao thừa Tết Nguyên đán

Hai chữ giao thừa có nghĩa là cũ giao lại, mới đón lấy, chỉ khoảnh khắc năm cũ trao tay cho năm mới. Thời điểm ấy được tính vào giờ Tý, quãng từ 23 giờ đêm cuối tháng Chạp tới 1 giờ sáng mùng 1 Tết, mà trung tâm là đúng 0 giờ. Năm nào tháng Chạp chỉ có 29 ngày thì giao thừa rơi vào đêm 29, nhưng dân gian vẫn quen gọi là đêm ba mươi.

Lễ cúng lúc này được gọi là lễ trừ tịch. Chữ trừ nghĩa là bỏ đi, chữ tịch là đêm, nên trừ tịch là đêm trừ bỏ, gạt lại phía sau những điều không may của năm cũ. Trong sách Việt Nam phong tục, học giả Phan Kế Bính đã chép lại tục cúng trừ tịch như một nghi lễ quen thuộc của mọi gia đình người Việt trong đêm cuối năm.

Theo quan niệm dân gian, mỗi năm có một vị Hành khiển thay Ngọc Hoàng cai quản việc nhân gian, cùng một vị Hành binh và một vị Phán quan đi theo. Mười hai vị Hành khiển luân phiên theo mười hai con giáp, nên đêm giao thừa cũng là lúc bàn giao công việc giữa vị thần năm cũ và vị thần năm mới trên đường trời.

Vì các vị thần đang đi ngang qua, mâm cúng giao thừa được đặt ngoài trời, ở sân, trước cửa hoặc ban công. Gia chủ tiễn vị cũ, cảm ơn một năm che chở và đón vị mới, cầu cho cả nhà một năm bình an. Mâm lễ thường có gà trống luộc, xôi hoặc bánh chưng, hương hoa, rượu, trầu cau và một bộ mũ áo cho vị Hành khiển năm mới.

Sau lễ ngoài trời, gia chủ vào thắp hương bàn thờ gia tiên. Từ chiều ba mươi, nhiều gia đình đã làm lễ rước ông bà về ăn Tết cùng con cháu, nên lễ giao thừa trong nhà là lời thưa với tổ tiên rằng năm mới đã đến. Bàn thờ được lau dọn từ trước, có mâm ngũ quả, cặp bánh chưng, cành đào hoặc cành mai, đèn nến sáng suốt đêm.

Trước đó vài giờ là bữa cơm tất niên, bữa ăn đông đủ nhất trong năm. Người đi làm xa thường cố về kịp bữa này, dù phải đi chuyến xe cuối cùng. Sau giao thừa, con cháu chúc ông bà cha mẹ những lời đầu tiên của năm, người lớn mừng tuổi trẻ nhỏ, và cả nhà thức thêm một lúc để nói chuyện năm cũ, năm mới.

Ngày trước, tiếng pháo nổ đúng giao thừa là âm thanh không thể thiếu của Tết, với niềm tin tiếng nổ xua đuổi tà ma và đánh thức mùa xuân. Do pháo nổ gây nhiều tai nạn, ngày 8 tháng 8 năm 1994, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị 406/CT-TTg cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo nổ, áp dụng từ ngày 1 tháng 1 năm 1995.

Thay cho tràng pháo là những màn pháo hoa tầm cao, tầm thấp do các tỉnh, thành phố tổ chức lúc 0 giờ. Từ năm 2021, Nghị định 137/2020/NĐ-CP cho phép người dân sử dụng pháo hoa không gây tiếng nổ trong các dịp lễ, Tết, sinh nhật, cưới hỏi. Nhiều gia đình nay đón giao thừa bằng cách ra phố, lên ban công hoặc xem truyền hình trực tiếp các điểm bắn pháo hoa.

Ngay sau giao thừa, nhiều người đi lễ chùa, lễ đền cầu bình an và hái lộc mang về nhà. Lộc là một nhành cây non tượng trưng cho sự sinh sôi, nảy nở của năm mới. Những năm gần đây, các chùa, đền vận động người dân không bẻ cành, thay bằng lộc được trao tận tay như cành lộc nhỏ, phong bao hay quẻ chúc đầu năm.

Người bước vào nhà đầu tiên sau giao thừa được gọi là người xông đất. Dân gian tin vía của người ấy ảnh hưởng tới may mắn của gia đình cả năm, nên nhiều nhà nhờ trước một người vui tính, hợp tuổi tới xông nhà. Nếu không hẹn được ai, gia chủ có thể tự xông nhà bằng cách ra ngoài lúc giao thừa rồi bước vào nhà đầu tiên.

Nhiều thế hệ người Việt vẫn nhớ những năm cả nước lắng nghe thơ chúc Tết của Chủ tịch Hồ Chí Minh qua Đài Tiếng nói Việt Nam vào đúng giờ giao thừa. Ngày nay, lời chúc Tết của lãnh đạo Nhà nước vẫn được phát trên sóng phát thanh và truyền hình vào thời khắc này, nối dài một nếp đón xuân chung của cả nước.

Với người đi làm xa quê, giao thừa thường là đích đến của cả một hành trình về nhà. Người trực ca ở bệnh viện, nhà máy, sân bay hay đồn biên phòng thì đón năm mới ngay tại nơi làm việc, bằng một cuộc gọi về nhà lúc 0 giờ. Dù ở đâu, giây phút chuyển giao vẫn là lúc người Việt nghĩ về gia đình nhiều nhất.

Xuân này hơn hẳn mấy xuân qua, thắng trận tin vui khắp nước nhà.

Hồ Chí Minh, thơ chúc Tết Xuân Mậu Thân 1968