Tết Hàn thực 3/3 âm lịch

Điển tích Hàn thực bắt nguồn từ nước Tấn thời Xuân Thu ở Trung Hoa, khoảng thế kỷ 7 trước Công nguyên. Công tử Trùng Nhĩ bị hãm hại phải lưu vong suốt mười chín năm. Bên cạnh ông luôn có Giới Tử Thôi, một bề tôi trung thành, cùng chịu đói rét qua nhiều vùng đất xa lạ.

Tương truyền có lần lương thực cạn kiệt, Trùng Nhĩ đói lả. Giới Tử Thôi lặng lẽ cắt một miếng thịt đùi của mình nấu canh dâng chủ. Khi biết chuyện, Trùng Nhĩ vô cùng cảm động. Câu chuyện được người đời sau kể lại như một biểu tượng của lòng trung nghĩa không đòi hỏi đền đáp.

Khi Trùng Nhĩ trở về lên ngôi, tức Tấn Văn Công, ông ban thưởng cho những người đã theo mình nhưng lại quên Giới Tử Thôi. Không oán trách, Giới Tử Thôi đưa mẹ già vào núi Miên Sơn ở ẩn, sống thanh bạch, không màng danh lợi. Với ông, giúp chủ trở về là bổn phận chứ không phải để đổi lấy bổng lộc.

Nhớ ra người có công, Tấn Văn Công sai người vào núi tìm nhưng không được. Có người bày kế đốt rừng để ông phải ra. Lửa cháy ba ngày, Giới Tử Thôi vẫn không rời núi và cùng mẹ chết bên một gốc cây. Thương xót, Tấn Văn Công ra lệnh mỗi năm vào ngày ấy cả nước kiêng đốt lửa, chỉ ăn đồ nguội. Từ đó có tên gọi Hàn thực, nghĩa là ăn đồ lạnh.

Khi theo chân văn hoá Trung Hoa vào Việt Nam, Tết Hàn thực được người Việt tiếp nhận theo cách riêng. Người Việt không kiêng lửa, không ăn đồ nguội suốt ngày, mà chọn mùng 3 tháng Ba để làm bánh trôi, bánh chay dâng lên tổ tiên. Ngày lễ vì thế còn được gọi thân mật là Tết bánh trôi, bánh chay.

Bánh trôi nặn từ bột gạo nếp, bọc viên đường phên, luộc chín thì nổi lên mặt nước. Bánh chay nhân đậu xanh, ăn cùng nước đường gừng và vừng rang. Cả hai giản dị, dễ làm, phù hợp với tiết trời giao mùa xuân sang hạ, và trở thành dịp để các gia đình cùng nhau quây quần bên bếp.

Viên bánh trôi bước vào văn học Việt Nam qua bài thơ "Bánh trôi nước" của nữ sĩ Hồ Xuân Hương, sống vào khoảng cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19. Chỉ bốn câu thơ thất ngôn, bà vừa tả đúng chiếc bánh trắng, tròn, lúc chìm lúc nổi trong nồi nước sôi, vừa gửi gắm thân phận người phụ nữ trong xã hội xưa.

Câu kết "Mà em vẫn giữ tấm lòng son" nói về viên nhân đường đỏ bên trong, cũng là lời khẳng định phẩm giá và sự thuỷ chung. Nhờ bài thơ, mỗi lần nặn bánh trôi ngày Hàn thực, nhiều người Việt lại nhớ tới những câu thơ đã học từ thời đi học.

Thân em vừa trắng lại vừa tròn, Bảy nổi ba chìm với nước non.

Hồ Xuân Hương, Bánh trôi nước

Ngày nay, mùng 3 tháng Ba vẫn là dịp nhiều gia đình, nhất là ở miền Bắc, nặn bánh trôi bánh chay dâng gia tiên. Bánh được làm thêm màu từ gấc, lá dứa, hoa đậu biếc để mâm cúng thêm đẹp. Ở thành phố, người bận rộn có thể mua bánh làm sẵn nhưng vẫn giữ nếp thắp hương và cùng ăn bánh.

Hàn thực thường rơi vào gần tiết Thanh minh, nên nhiều gia đình kết hợp đi tảo mộ, sửa sang phần mộ tổ tiên. Ở nơi làm việc, một đĩa bánh trôi mời cả nhóm cũng là cách nhỏ mà ấm áp để giữ nét đẹp của ngày lễ giữa nhịp sống bận rộn.