Tết Đoan Ngọ 5/5 âm lịch

Đoan Ngọ là tên Hán Việt, trong đó "đoan" là mở đầu, "ngọ" là giờ ngọ, khoảng thời gian giữa trưa. Tết rơi vào mùng 5 tháng Năm âm lịch, tháng Năm cũng là tháng Ngọ theo cách tính can chi, nên ngày này còn được gọi là Tết Trùng Ngũ hay Tết Đoan Dương. Đây là thời điểm gần hạ chí, mặt trời lên cao nhất, nắng gắt và mưa giông bắt đầu nhiều.

Người xưa quan sát rằng giữa mùa hè là lúc dịch bệnh dễ phát sinh, sâu bọ sinh sôi phá hoại mùa màng và gây hại cho sức khoẻ con người. Vì thế, Tết Đoan Ngọ ra đời như một ngày "khử độc" của cả cộng đồng: con người ăn các món chua, cay, lên men để làm sạch cơ thể, còn nhà nông làm lễ tạ ơn trời đất sau vụ chiêm vừa gặt xong.

Chuyện dân gian kể rằng xưa kia, sau một vụ mùa bội thu, dân làng mở hội ăn mừng thì sâu bọ kéo đến phá sạch hoa màu, cây trái trong vườn. Giữa lúc mọi người lo lắng, một ông lão từ đâu tới, tự xưng là Đôi Truân, bày cho dân lập đàn cúng, bày bánh tro và hoa quả, rồi rủ nhau tập thể dục vào buổi sáng sớm.

Làm theo lời ông, chỉ một lúc sau sâu bọ ngã lăn ra chết. Dân làng muốn cảm tạ thì ông lão đã đi mất, chỉ dặn lại rằng mỗi năm cứ đến mùng 5 tháng Năm thì làm như vậy để giữ mùa màng và sức khoẻ. Từ đó, người Việt gọi ngày này là Tết giết sâu bọ, sáng sớm ăn cơm rượu, ăn trái cây chua trước khi làm việc gì khác.

Ở Trung Hoa, Tết Đoan Ngọ gắn với Khuất Nguyên, nhà thơ và đại thần nước Sở thời Chiến Quốc, sống khoảng thế kỷ IV đến thế kỷ III trước Công nguyên. Ông là tác giả trường thi Ly Tao nổi tiếng. Vì can ngăn vua mà bị gièm pha, đi đày, khi biết kinh đô nước Sở thất thủ năm 278 trước Công nguyên, ông ôm đá trầm mình xuống sông Mịch La vào đúng mùng 5 tháng Năm.

Tương truyền người dân chèo thuyền đi tìm thi thể ông, ném cơm gói lá xuống sông để cá không ăn xác. Từ đó có tục đua thuyền rồng và ăn bánh ú, bánh tông vào ngày này. Năm 2009, UNESCO ghi danh Lễ hội Đoan Ngọ của Trung Quốc vào Danh sách Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, trước đó năm 2005 Lễ hội Đoan Ngọ Gangneung của Hàn Quốc cũng được ghi danh.

Đường dằng dặc xa xôi, ta sẽ lên xuống mà tìm kiếm.

Khuất Nguyên, Ly Tao

Dù trùng ngày với Trung Hoa, Tết Đoan Ngọ của người Việt không gắn với Khuất Nguyên và hầu như không có tục đua thuyền rồng. Ngày lễ gắn chặt với nhịp sống nông nghiệp lúa nước: tạ ơn sau vụ chiêm, cầu cho vụ mùa, và diệt sâu bọ cả trên đồng ruộng lẫn trong cơ thể. Món ăn cũng là món của làng quê Việt, làm từ gạo nếp, trái cây vườn nhà và cây lá quanh nhà.

Nhiều phong tục mang đậm dấu ấn bản địa. Người lớn hái lá thuốc vào giờ Ngọ vì tin đây là lúc cây cỏ tốt nhất, phơi khô để nấu nước uống cả năm. Trẻ em được nhuộm móng tay bằng lá móng, đeo chỉ ngũ sắc ở cổ tay để tránh tà, mong một mùa hè khoẻ mạnh. Ở nhiều làng, người ta còn tắm nước lá và xông nhà bằng lá ngải, lá bưởi để khử uế.

Mỗi miền có mâm cúng riêng. Miền Bắc ăn cơm rượu nếp cái hoa vàng, bánh gio, mận và vải. Miền Trung, đặc biệt là Huế, có thịt vịt, chè kê, bánh ú. Miền Nam ăn bánh ú tro, cơm rượu viên và các loại trái cây miệt vườn như xoài, chôm chôm, măng cụt. Sự khác nhau ấy cho thấy Đoan Ngọ đã được người Việt mỗi vùng làm thành Tết của riêng mình.

Ngày nay, dù sống ở thành phố, nhiều gia đình vẫn giữ nếp ăn cơm rượu và trái cây vào sáng mùng 5. Chợ truyền thống và cả siêu thị bày bán cơm rượu, bánh tro, mận Hà Nội, vải thiều Lục Ngạn từ mấy ngày trước. Tết Đoan Ngọ không phải ngày nghỉ lễ, nên nhiều người ăn vội một bát cơm rượu trước khi đi làm, hoặc mang một hộp lên văn phòng mời cả nhóm.

Với người đi làm xa, Đoan Ngọ là dịp gọi điện về nhà, hỏi mẹ năm nay có làm cơm rượu không, hay gửi một giỏ trái cây đầu mùa biếu ông bà. Nhiều công ty chọn ngày này để tổ chức bữa trưa nhỏ hoặc phát cơm rượu, trái cây cho nhân viên, vừa giữ một nét văn hoá vừa tạo khoảng nghỉ dễ chịu giữa năm.