Lễ Vu Lan báo hiếu - Rằm tháng Bảy

Lễ Vu Lan bắt nguồn từ Kinh Vu Lan Bồn của Phật giáo Bắc tông. Kinh kể rằng Tôn giả Mục Kiền Liên, một trong mười vị đại đệ tử của Đức Phật và được xem là bậc thần thông bậc nhất, sau khi chứng quả đã dùng thiên nhãn tìm xem mẹ mình đang ở đâu. Ngài đau đớn thấy mẹ, bà Thanh Đề theo cách gọi quen thuộc của người Việt, đang chịu khổ trong cảnh ngạ quỷ, thân gầy trơ xương, cổ nhỏ như cây kim.

Thương mẹ, Mục Kiền Liên mang bát cơm đến dâng. Nhưng bà vì đói lâu ngày, một tay che bát, một tay bốc ăn, cơm chưa tới miệng đã hoá thành than lửa. Tôn giả khóc than trở về bạch Phật. Đức Phật dạy rằng tội nghiệp của mẹ Ngài quá nặng, sức một người con dù thần thông cũng không cứu nổi, cần nhờ đến sức chú nguyện của chư tăng khắp mười phương.

Đức Phật dạy Mục Kiền Liên chờ đến ngày rằm tháng Bảy, ngày Tự tứ khi chư tăng kết thúc ba tháng an cư kiết hạ, sắm sửa trăm món thức ăn, hoa quả, đồ dùng dâng cúng chư tăng. Nhờ công đức thanh tịnh của chư tăng sau mùa tu tập, mẹ của Mục Kiền Liên được thoát khỏi cảnh khổ. Đức Phật dạy thêm rằng mọi người con hiếu thảo đều có thể làm như vậy để báo đáp công ơn cha mẹ hiện tiền và cha mẹ nhiều đời.

Chữ Vu Lan Bồn được phiên âm từ tiếng Phạn Ullambana, thường được giải thích là cứu những người bị treo ngược, tức đang chịu khổ cùng cực. Lễ Vu Lan theo Phật giáo truyền sang Trung Hoa từ khoảng thế kỷ VI rồi vào Việt Nam, hoà với đạo hiếu vốn rất sâu đậm trong văn hoá Việt. Ca dao, tục ngữ người Việt nhắc nhiều tới công cha nghĩa mẹ, nên mùa Vu Lan được đón nhận như một ngày lễ của mọi gia đình chứ không riêng người theo đạo.

Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.

Ca dao

Cùng ngày rằm tháng Bảy, dân gian Việt còn có lễ xá tội vong nhân. Tín ngưỡng này có gốc từ tiết Trung Nguyên của Đạo giáo, tin rằng đây là ngày Địa quan xá tội, cửa ngục mở để các vong hồn được về dương thế nhận đồ cúng. Người Việt thương những linh hồn không nơi nương tựa, không người thờ cúng, nên làm lễ cúng chúng sinh ngoài trời với cháo loãng, gạo muối, bỏng ngô và bánh kẹo.

Đại thi hào Nguyễn Du đã viết Văn tế thập loại chúng sinh, còn gọi là Văn chiêu hồn, khóc thương mười loại người chết bơ vơ, từ kẻ quyền quý tới người nghèo khổ, người lính chết trận, người buôn bán chết đường. Ở miền Nam, sau khi cúng xong, gia chủ rải tiền lẻ, bánh kẹo để trẻ con và người qua đường giật cô hồn, xem như san sẻ lộc cho người sống. Ngày nay nhiều nơi thay bằng phát quà tận tay cho trật tự, an toàn.

Tiết tháng Bảy mưa dầm sùi sụt, toát hơi may lạnh buốt xương khô.

Nguyễn Du, Văn tế thập loại chúng sinh

Năm 1962, Thiền sư Thích Nhất Hạnh viết đoản văn Bông hồng cài áo, kể về nỗi nhớ mẹ và gợi ý một nghi thức giản dị cho mùa Vu Lan: ai còn mẹ thì cài một bông hồng đỏ lên áo và thấy mình hạnh phúc, ai đã mất mẹ thì cài bông hồng trắng để nhớ thương. Thiền sư sinh năm 1926 tại Thừa Thiên, xuất gia ở chùa Từ Hiếu, Huế, và viên tịch cũng tại chùa Từ Hiếu năm 2022.

Đoản văn nhanh chóng được in lại, đọc trong các buổi lễ Vu Lan và lan khắp các chùa ở miền Nam. Năm 1967, nhạc sĩ Phạm Thế Mỹ phổ nhạc thành ca khúc Bông hồng cài áo, đến nay vẫn vang lên ở hầu hết các lễ Vu Lan. Nghi thức cũng được mở rộng: hoa hồng nhạt cho người còn một trong hai đấng sinh thành, hoa vàng dành cho người xuất gia.

Điều làm nghi thức này sống bền hơn sáu mươi năm là sự giản dị. Không cần tiền bạc hay lễ vật cầu kỳ, chỉ một bông hoa trên ngực áo đã đủ nhắc người con nhìn lại mình còn bao nhiêu thời gian bên cha mẹ. Nhiều người kể rằng khoảnh khắc lần đầu được cài bông hồng trắng là lúc họ hiểu trọn vẹn ý nghĩa của chữ hiếu.

Ngày nay, suốt tháng Bảy âm lịch, các chùa tổ chức đại lễ Vu Lan với nghi thức bông hồng cài áo, tụng Kinh Vu Lan, thả hoa đăng và các chương trình thiện nguyện. Nhiều gia đình cúng rằm tháng Bảy tại nhà, gồm mâm cúng gia tiên trong nhà và mâm cúng chúng sinh ngoài sân. Không ít người ăn chay cả tháng để cầu an cho cha mẹ còn sống và cầu siêu cho người đã khuất.

Với người trẻ đi làm xa, Vu Lan là lời nhắc gọi điện về nhà, sắp xếp một chuyến về quê hoặc mời bố mẹ một bữa cơm. Nhiều công ty tặng hoa, tổ chức buổi chia sẻ về gia đình hoặc cho nhân viên về sớm vào ngày rằm. Món quà ý nghĩa nhất vẫn là thời gian, vì như lời nhắc của mùa Vu Lan, công việc có thể chờ còn cha mẹ thì không chờ được mãi.